سيد جلال الدين آشتياني
84
شرح حال و آراى فلسفى ملا صدرا ( فارسى )
معنايى مستقل دارد . تركيب اتحادى وجود و ماهيت غيرتركيب ماده و صورت است و تركيب اتحادى بين ماده و صورت غير تركيب اتحادى عرض با موضوع خود است . معناى تركيب در ماده و صورت نظير تركيب انسان از حيوان و ناطق آن است كه عقل واحد طبيعى مثل انسان را تحليل به جهت فصلى و جهت جنسى و جهت مادى و صورى مىنمايد و اذعان مىنمايد حيوان و يا نباتى كه به وجود جداگانه محقق مىشود ، در ضمن انسان موجود است و انسان كه واحد طبيعى است ، منحل به اين دو جزء جوهرى مىشود و معناى عليت و معلوليت بين ماده و صورت منافات با وحدت خارجى آنها ندارد . اين عليت و معلوليت در اعتبار كثرت است و عقل انسان را منحل به دو جزء صورى و مادى مىنمايد با آنكه در خارج واحدند و اين منافات با تركيب خارجى اجسام از ماده و صورت ندارد . عقل مثلا از براى لون در خارج مرتبهاى غير از بياض و سواد لحاظ نمىنمايد ، ولى نبات و جسم در ضمن انسان به وجود مستقل نيز تحقق دارند ، مثل وجود نبات و اجسام به شرط لا . دلايل متعددهاى صدر المتألهين براى اثبات تركيب اتحادى بيان كرده است ، رجوع شود به جواهر و اعراض اسفار « 1 » . اگر تركيب بين ماده و صورت انضمامى باشد به اين معنا كه هيولى وجودى منحاز از صورت داشته باشد و مندكّ در صورت نباشد ، بايد در قبال صورت داراى فعليتى باشد و اگر داراى فعليتى باشد ، بايد متحول به صورت نشود . لذا گفتهاند : « كل فعلية بما هى فعلية تأبى عن فعلية اخرى » و اگر هيولى وجودى جدا از وجود صورت داشته باشد ، قوه محضه نخواهد بود . در اين صورت هيولى در تحقق خارجى به نفس فعليت صورت محقق است و قوهاى است جوهرى و متحد الوجود با صورت و فرقى به حسب وجود با جنس عالى ندارد و به نفس
--> ( 1 ) . مثل عدم بقاى صور عناصر در مركبات حقيقيه ، بودن نفس صورت از براى اتصاف نفس به صفت اجسام و بدن و غيرها من الأدلة المذكورة في الأسفار .